به گزارش رخداد روز ،همواره نشستهای تخصصی با محوریت ادبیات کودک و نوجوان در سطوح و به همت نهادهای مختلف در کشور برگزار میشود. با این حال و ضمن صرف منابع انسانی و تبادل نظر، هنوز هم توفیق چندانی در این عرصه نداریم. این امر تحت تأثیر زمینهها و عللی است که در این مجال به نقش دانشگاهها پرداخته میشود.
الف. غلبهی نگاه سنتی
ادبیات دانشگاهی محض با توجه به سابقهای طولانی، از ابتدا با انتخاب، معرفی و تثبیت «متون درجه اول» مسیر خود را تعیین کرده و با وجود برخی تغییرات در سرفصلها، همچنان همان مسیر نخستین خود را میپیماید. غلبه و حاکمیت این نگاه بر فضای رشتهی زبان و ادبیات فارسی، امکان نوآوری را در عرصههای دیگر (مشخصا ادبیات کودک و نوجوان) سد میکند. استادان سنتگرا که اتفاقا سهم بسزایی از تدریس در گرایش ادبیات کودک و نوجوان را بر عهده دارند، عموما بدون تخصص ویژه و تحت تأثیر همان نگاه سنتی به این گرایش پرداخته و در رشد و توسعه آن نقش موثری ایفا نمیکنند.
ب. چالشهای اجرایی
برگزاری نشستهای تخصصی ادبیات کودک و نوجوان در دانشگاهها همواره با موانع اداری و محتوایی مواجه است. تشخیص مفید بودن یک جلسهی نقد و بررسی و صدور مجوزهای لازم، به امری فرسایشی و زمانبر تبدیل میشود که این مهم به نوبهی خود در محدود کردن گرایش یادشده سهیم است. از طرف دیگر تعامل بین دانشگاهی در این زمینه همچنان چشمگیر نیست؛ به بیانی دیگر اغلب دانشگاهها ترجیح میدهند نشستها را در فضایی محدود ارائه کرده و برگزاری نشستهای ادواری و برنامهریزی شده امری غریب است. پراکندگی حلقههای زنجیره، فرصتهای تبادلنظر و حصول راهکارهای کارآمد و کلان را دستنیافتنی میکند.
ج. محور نشستهای تخصصی ناکارآمد است.
اگر عناوین جلساتی که در طول سال دانشگاهها با موضوعیت ادبیات کودک و نوجوان برگزار کردهاند را کنار هم بگذاریم، خواهیم دید که بخش بزرگی از آنها صرفا ماهیت توصیفی داشته و چشماندازی برای آینده ترسیم نمیکنند. این نخستین و مهمترین آسیب نشستهای ادبیات کودک و نوجوان است؛ زیرا در برابر سیطرهی رسانه و رمانهای خارجی، حرفی برای گفتن نخواهد داشت.
اینجاست که باید پرسشهای اساسی پیش پای دستاندرکاران این حوزه قرار داد؛ بنابراین در وهلهی اول باید گفت: «ماحصل بررسی یک رمان نوجوان ایرانی در شکلدهی به سلیقهی مخاطبان چیست؟»
بیتردید معرفی آثار فرهنگی داخلی موضوعی مهم است؛ اما برای چه کسانی؟ این معرفی باید در سطح جامعه و به مخاطبان صورت پذیرد نه جمع محدود دانشجویان. بنابراین هر اندازه همت خود را صرف تشریح و توصیف تعارفگونهی تولیدات فرهنگی یادشده کنیم، از موضوعات کلان و سیاستگذاری دور خواهیم شد.
منظور از موضوعات کلان و سیاستگذاری چیست؟
در یک نگاه کلی، پرهیز از محورهای ساده و پیشپاافتاده، زمینهساز ورود به طرح مسائل کلان خواهد بود. موضوعاتی همچون نقد رمان نوجوان بیشتر مناسب یک جمع دانشجویی است.صاحبنظران بایست دربارهی دغدغهها و نیازهای کودک و نوجوان امروز، ارزیابی عملکرد کشورهای دیگر در زمینهی ادبیات کودک و نوجوان و خلق نظریه به بحث بنشینند.
بهزعم من سالهاست ما از این گروه مهم و حساس جامعه دور شده و در درک سلایق، علایق، عواطف و… آنان ناتوان بودهایم. همواره در مواجهه با نشستهای تخصصی (در هر سطحی) باید دربارهی اثربخشی آن تامل کرد. بنابراین یا توجه به اینکه سالهاست از ترجمهزدگی و علاقهمندی قشر کودک و نوجوان به سریالها و رمانهای خارجی، گلهمند هستیم، عملا هیچ کار مثبتی برای آن انجام ندادهایم. طرح گلایه آسان است؛ بنابراین هر نهادی میتواند از سوگیری سلایق مخاطبان اظهار ناراحتی کرده و نسبت به آن هشدار بدهد. با این حال، چه کس و کدام نهاد باید در ارائه راهکارهای عملی پیشقدم باشد؟
د. مصرفگرایی صاحبنظران
یک آسیب بزرگ دیگر، مصرفگرایی جامعه دانشگاهی ماست. باید از خود پرسید: در یک نشست تخصصی چه تفاوتی میان استادان و دانشجویان وجود دارد؟ گاه واقعا این تفاوت در حد دو یا چند کتاب بیشتر نیست. شاید بدبینانه به نظر برسد؛ اما در حوزهی ادبیات کودک و نوجوان موج مصرفگرایی استادان مسألهای انکارناپذیر است. اینجاست که سخن تازهای شنیده نمیشود، صدای رسایی بیرون نمیآید و نسل دانشجویان نیز مصرفگرا و محتاط بار میآیند.
شعار تلاش برای خلق نظریه در مطالعات کودک و نوجوان، صرفا یک آرزوی دراز است که از ادبیات دانشگاهی محض به ارث رسیده. وقتی جامعه دانشگاهی مصرفگرا باشد، چگونه میتواند به راهکارهای عملی رسیده و آن را از نهادهای قدرت مطالبه کند؟
موضوع چندان هم پیچیده نیست: دانشگاهیان مصرفگرا از مصرفگرایی جامعه نگرانند! در چنین شرایطی چگونه میتوان از کودکان و نوجوانان انتظار داشت به سمت محتوای آسیای شرقی و کشورهای غربی نروند؟
یادداشت :
ناصر شیریزاده
مدیر مسئول انتشارات نیش
پژوهشگر ادبیات کودک و نوجوان
- نویسنده : ناصر شیری زاده
- منبع خبر : خبرگزاری رخداد روز
